Platformy typu marketplace stały się kluczową infrastrukturą dla sprzedaży online. Dla wielu przedsiębiorców konto na takiej platformie jest podstawowym kanałem dotarcia do klientów, także w relacjach transgranicznych pomiędzy Polską a Niemcami. Nagła blokada konta marketplace zawodowego sprzedawcy, dokonana bez jasnego i weryfikowalnego uzasadnienia oraz bez realnej możliwości obrony, nie jest wyłącznie problemem regulaminowym. Tego rodzaju działanie może być kwalifikowane jako praktyka ograniczająca konkurencję albo jako czyn nieuczciwej konkurencji. Z punktu widzenia zarządu spółki prowadzącej sprzedaż transgraniczną oznacza to konieczność myślenia o blokadzie konta nie tylko w kategoriach sporu umownego, lecz również jako o zdarzeniu prawnym o istotnym ciężarze konkurencyjnym, z możliwością uruchomienia reżimów publicznoprawnych (antymonopolowych) i prywatnoprawnych (odszkodowawczych).
I. Blokada konta a unijny zakaz nadużywania pozycji dominującej (art. 102 TFUE)
Na poziomie Unii Europejskiej podstawowe znaczenie ma art. 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Przepis ten zakazuje nadużywania pozycji dominującej przez jedno lub więcej przedsiębiorstw, jeżeli ich zachowania mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i prowadzić do zakłócenia konkurencji na rynku wewnętrznym. Pozycja dominująca oznacza w praktyce sytuację, w której określony podmiot, przykładowo globalna platforma sprzedaży, dysponuje taką siłą ekonomiczną, że może w istotnym stopniu działać niezależnie od swoich konkurentów i kontrahentów. W segmencie usług marketplace jest to przypadek platform mających znaczący udział w rynku i stanowiących faktyczną „bramę wejścia” do sprzedaży online w danym kraju lub regionie.
Warto wiedzieć: Międzynarodowa ochrona własności intelektualnej – patenty, znaki towarowe i wzory przemysłowe https://bktkancelaria.pl/miedzynarodowa-ochrona-wlasnosci-intelektualnej-patenty-znaki-towarowe-i-wzory-przemyslowe/
Kluczowe jest jednak nie samo posiadanie pozycji dominującej, lecz jej nadużywanie. Nadużycie ma charakter obiektywny: chodzi o zachowania, które w warunkach już osłabionej konkurencji strukturalnej dodatkowo utrudniają innym przedsiębiorcom wejście na rynek lub utrzymanie się na nim, przy użyciu środków innych niż normalna konkurencja merytoryczna, rozumiana jako rywalizacja ceną, jakością czy innowacją. Blokada konta sprzedawcy, który jest w znacznym stopniu uzależniony od sprzedaży poprzez daną platformę, może zostać potraktowana jako praktyka wykluczająca. Sprzedawca traci dostęp do kanału sprzedaży, a tym samym faktyczną możliwość konkurowania, mimo że nie przedstawiono mu proporcjonalnej i przejrzystej podstawy dla tak radykalnego środka.
Warto wiedzieć: ESG w transakcjach międzynarodowych: jak przygotować firmę na CSRD i oczekiwania inwestorów https://bktkancelaria.pl/esg-w-transakcjach-miedzynarodowych-csrd-i-oczekiwania-inwestorow/
W realiach blokady konta na platformie marketplace oznacza to, że przedsiębiorca może powoływać się zarówno na art. 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, jak i na krajowe regulacje odpowiadające temu przepisowi, domagając się badania, czy blokada nie stanowi nadużycia pozycji dominującej poprzez wykluczenie sprzedawcy z rynku lub wykorzystywanie jego zależności. Jeżeli platforma w praktyce pełni rolę infrastruktury niezbędnej do prowadzenia sprzedaży i nie istnieją realne substytuty o porównywalnym zasięgu, odmowa dostępu przez blokadę konta może zostać zakwalifikowana jako odmowa udostępnienia urządzenia kluczowego, oceniana według kryteriów wypracowanych w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości.
II. Blokada konta marketplace w prawie polskim – ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów oraz ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji
Na gruncie prawa polskiego zasadniczą rolę odgrywa ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów. W art. 9 tej ustawy wprowadzono ustawowy zakaz nadużywania pozycji dominującej na rynku właściwym przez jednego lub kilku przedsiębiorców. Zakaz ten ujęty jest w formie klauzuli generalnej, uzupełnionej przykładowym katalogiem praktyk nadużycia oraz sankcją nieważności czynności prawnych będących przejawem nadużycia. Przepis wyraźnie odróżnia posiadanie pozycji dominującej, które samo w sobie nie jest zakazane, od jej nadużywania, które jest zabronione bezwzględnie.
Przykładowe praktyki wymienione w art. 9 obejmują między innymi bezpośrednie lub pośrednie narzucanie nieuczciwych cen i innych warunków zakupu lub sprzedaży, ograniczanie produkcji, zbytu lub postępu technicznego ze szkodą dla kontrahentów lub konsumentów oraz stosowanie w podobnych umowach z osobami trzecimi uciążliwych lub niejednolitych warunków, stwarzających tym osobom zróżnicowane warunki konkurencji. Zablokowanie konta na platformie marketplace może zostać zakwalifikowane jako ograniczanie zbytu lub odmowa współpracy gospodarczej, która utrudnia sprzedawcy uczestniczenie w rynku, albo jako dyskryminacja, gdy platforma stosuje różne standardy wobec porównywalnych podmiotów, przykładowo odmiennie traktując sprzedawców niezależnych i sprzedawców powiązanych kapitałowo.
Warto wiedzieć: Umowa spółki z o.o. – co warto zawrzeć poza wzorcem S24 https://bktkancelaria.pl/umowa-spolki-z-o-o-co-warto-zawrzec/
Art. 9 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje, że czynności prawne będące przejawem nadużywania pozycji dominującej są nieważne w całości albo w odpowiedniej części. Sankcja ta powstaje z mocy prawa, stanowi konsekwencję każdej czynności prawnej będącej przejawem nadużycia i pełni funkcję prewencyjną oraz restytucyjną. W praktyce oznacza to, że regulamin platformy lub konkretne postanowienia umowy, które umożliwiają nieuzasadnioną blokadę konta, mogą zostać uznane przez sąd za nieważne. Sprzedawca zyskuje wówczas dodatkowy argument na rzecz odblokowania konta i dochodzenia roszczeń związanych ze skutkami blokady.
Równolegle zastosowanie znajduje ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Ustawa ta definiuje czyn nieuczciwej konkurencji między innymi jako bezprawne utrudnianie dostępu do rynku oraz działania sprzeczne z dobrymi obyczajami kupieckimi zagrażające lub naruszające interes innego przedsiębiorcy. Platforma marketplace, która bez rzetelnego uzasadnienia blokuje konto sprzedawcy i w ten sposób pozbawia go możliwości sprzedaży na rynku, który sama zdominowała, może być uznana za podmiot dopuszczający się właśnie takiego utrudniania dostępu do rynku. Jeżeli jednocześnie nalicza opłaty za korzystanie z konta mimo blokady lub przerzuca na sprzedawcę koszty związane z wadliwą polityką platformy, pojawia się element nieekwiwalentnych, nieuczciwych warunków, sprzecznych z dobrymi obyczajami kupieckimi.
Warto wiedzieć: Restrukturyzacja czy upadłość spółki z o.o.? Jak umowa spółki i decyzje zarządu chronią wspólników https://bktkancelaria.pl/restrukturyzacja-czy-upadlosc-spolki-z-o-o-jak-umowa-spolki-i-decyzje-zarzadu-chronia-wspolnikow/
Istotnym uzupełnieniem jest ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 r. o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji. Ustawa ta implementuje dyrektywę 2014/104/UE i umożliwia dochodzenie odszkodowania za szkody wyrządzone przez naruszenie art. 101 lub 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz odpowiadających im przepisów krajowych, w szczególności art. 9 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W przypadku blokady konta sprzedawca może wykazać nie tylko fakt naruszenia zakazu nadużywania pozycji dominującej lub czynu nieuczciwej konkurencji, lecz także konkretny wymiar szkody, obejmujący utracone dochody w okresie blokady, zamrożone środki, utratę pozycji konta w rankingach i ocenach oraz koszty reorganizacji kanałów sprzedaży. Tym samym polski system pozwala łączyć roszczenia o zaniechanie naruszeń, w tym o odblokowanie konta marketplace, z roszczeniami odszkodowawczymi o pełnej funkcji kompensacyjnej.
III. Blokada konta sprzedawcy w Niemczech – GWB, UWG i praktyka orzecznicza sądów niemieckich
W prawie niemieckim zasadnicze znaczenie mają dwie ustawy: Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen (GWB) und Gesetz gegen den unlauteren Wettbewerb (UWG). Pierwsza z nich, ustawa przeciwko ograniczeniom konkurencji, zawiera m.in. zakaz nadużywania pozycji dominującej oraz zakaz nadużywania szczególnej pozycji zależności wobec przedsiębiorców uzależnionych ekonomicznie. Druga, ustawa przeciwko nieuczciwej konkurencji, reguluje przypadki naruszeń dobrych obyczajów konkurencji i ochrony przedsiębiorców przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.
Na gruncie Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen duże platformy marketplace bywają kwalifikowane jako podmioty posiadające znaczącą pozycję rynkową względem sprzedawców, którzy korzystają z ich infrastruktury. Jeżeli taki sprzedawca jest faktycznie zależny od dostępu do konta na platformie i nie ma porównywalnych alternatywnych kanałów sprzedaży, relacja ta może zostać zakwalifikowana jako szczególna zależność. Blokada konta w takich warunkach może być oceniana jako nadużycie, w szczególności gdy jest stosowana selektywnie, bez porównywalnych kryteriów wobec wszystkich uczestników rynku.
Warto wiedzieć: Sprzedaż makaronu do Niemiec: Wymogi prawne, etykietowanie i LUCID. Poradnik dla producenta https://bktkancelaria.pl/sprzedaz-makaronu-do-niemiec/
Gesetz gegen den unlauteren Wettbewerb chroni przedsiębiorców przed nieuczciwymi praktykami, w tym przed agresywnym utrudnianiem działalności konkurentów. Blokada konta na platformie, która uniemożliwia sprzedawcy prowadzenie sprzedaży na rynku niemieckim, może zostać zakwalifikowana jako utrudnianie działalności konkurenta, jeżeli brak jest przejrzystych kryteriów, procedury wyjaśniającej i proporcjonalności zastosowanego środka.
Istotne znaczenie ma praktyka orzecznicza sądów niemieckich, w szczególności sądów w Monachium i innych ośrodkach, które zajmowały się już sporami dotyczącymi blokady kont na platformach marketplace. W tych sprawach sądy analizowały między innymi to, czy platforma stosuje jednolite zasady wobec wszystkich sprzedawców, czy własne podmioty z grupy kapitałowej nie są uprzywilejowane oraz czy blokada jest środkiem niezbędnym i adekwatnym do stwierdzonych naruszeń po stronie sprzedawcy. Jeżeli okazywało się, że sprzedawcy powiązani kapitałowo nie byli narażeni na podobne sankcje, a niezależni sprzedawcy byli traktowani surowiej, sądy dostrzegały element dyskryminacji konkurentów.
Warto wiedzieć: Niezamówiona reklama mailowa – zasady w Polsce i w Niemczech https://bktkancelaria.pl/niezamowiona-reklama-mailowa-zasady-w-polsce-i-w-niemczech/
W niemieckiej praktyce roszczenia związane z blokadą konta na tle Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen oraz Gesetz gegen den unlauteren Wettbewerb są często kwalifikowane jako roszczenia deliktowe w rozumieniu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń. Otwiera to drogę do stosowania szczególnych podstaw jurysdykcji dla czynów niedozwolonych, w szczególności art. 7 pkt 2 rozporządzenia, który przewiduje właściwość sądu miejsca, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę albo w którym szkoda wystąpiła. Dla sprzedawcy, którego blokada konta dotyka przede wszystkim sprzedaży do Niemiec, oznacza to możliwość dochodzenia roszczeń przed sądem niemieckim, który oceni sprawę z perspektywy prawa konkurencji i nieuczciwej konkurencji obowiązującego w tym państwie.
IV. Gdzie pozwać platformę marketplace? Wybór forum sporu przy transgranicznym prowadzeniu działalności
Przedsiębiorca prowadzący działalność transgraniczną poprzez platformy marketplace stoi zazwyczaj przed wyborem, gdzie prowadzić spór związany z blokadą konta i na jakiej podstawie prawnej oprzeć roszczenia. Roszczenia typowo umowne, związane z wykonaniem usług cyfrowych i przestrzeganiem regulaminu, kierowane są najczęściej do sądu państwa siedziby usługodawcy lub do sądu właściwego zgodnie z postanowieniami regulaminu. Tego rodzaju spory koncentrują się na interpretacji umowy i regulaminu, a nie na ocenie skutków blokady dla konkurencji na rynku.
Warto wiedzieć: Mediacja w sporach budowlanych mniej „walki”, więcej kontroli nad wynikiem (i kosztami) https://bktkancelaria.pl/mediacja-w-sporach-budowlanych/
Inną kategorię stanowią roszczenia z tytułu naruszenia prawa konkurencji oraz czynów nieuczciwej konkurencji. Rozporządzenie nr 1215/2012 umożliwia wniesienie takich spraw do sądu państwa, w którym wystąpiła szkoda. Jeżeli blokada konta uderza przede wszystkim w sprzedaż na rynek niemiecki, naturalnym forum dla roszczeń związanych z prawem kartelowym będzie sąd niemiecki. Jeżeli największe skutki odczuwane są w Polsce, a konto było kluczowe dla sprzedaży krajowej, właściwy może być sąd polski.
Decyzja o wyborze forum powinna uwzględniać kilka elementów: realne miejsce powstania szkody, strukturę sprzedaży i udział transakcji na poszczególnych rynkach, dorobek orzeczniczy odpowiedniego kraju w sprawach dotyczących platform marketplace, koszty i czas trwania postępowania oraz możliwości zaangażowania lokalnych organów ochrony konkurencji. Często optymalna strategia polega na połączeniu kilku działań: skierowaniu skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów lub do Bundeskartellamt, dokładnym udokumentowaniu szkody oraz wytoczeniu powództwa przed sądem, który daje największe szanse na szybkie zabezpieczenie roszczeń, w tym tymczasowe odblokowanie konta, oraz na skuteczne dochodzenie odszkodowania.
Jeżeli stoicie Państwo przed podobnymi dylematami lub zastosowana blokada pozbawiła Państwa spodziewanych przychodów i uniemożliwia realne prowadzenie dalszej działalności, Kancelaria Prawa Międzynarodowego doradzi Państwu na temat realnych i najskuteczniejszych metod odblokowania konta w sporze przeciwko dominującym podmiotom rynku e-commerce.
