W najnowszym, przełomowym wyroku z dnia 25 kwietnia 2024 r. (sygn. C-36/23), Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) po raz kolejny wypowiedział się w kluczowej kwestii koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w kontekście świadczeń rodzinnych wypłacanych transgranicznie. Sprawa dotyczyła sporu między polskim obywatelem pracującym w Niemczech a niemieckim urzędem ds. świadczeń rodzinnych (Familienkasse Sachsen), który żądał od niego częściowego zwrotu wypłaconych świadczeń rodzinnych (Kindergeld) z uwagi na domniemane pierwszeństwo prawa polskiego.
Ten wyrok TSUE jest nie tylko ważnym głosem w zakresie wykładni art. 68 rozporządzenia 883/2004, ale również wyraźnie rysuje granice między odpowiedzialnością instytucji a obowiązkami informacyjnymi świadczeniobiorcy. TSUE potwierdza zasadę, że w sytuacji braku wypłaty świadczeń przez państwo mające pierwszeństwo, regres wobec obywatela nie jest możliwy. To orzeczenie może mieć doniosłe skutki praktyczne dla setek, jeśli nie tysięcy polskich rodzin migrujących zarobkowo w ramach UE, zapewniając większą ochronę świadczeniobiorcy.
Stan faktyczny sprawy i kontekst transgraniczny: Typowy scenariusz dla rodzin w UE
Stan faktyczny sprawy był typowy dla wielu rodzin transgranicznych korzystających z koordynacji świadczeń rodzinnych. Polak, prowadzący działalność gospodarczą w Niemczech, otrzymywał zasiłek rodzinny (Kindergeld) na dziecko mieszkające w Polsce z matką. Jego żona, według niemieckiej Familienkasse, miała możliwość pobierania w Polsce świadczenia „500+”, co – zgodnie z zasadami pierwszeństwa wynikającymi z art. 68 ust. 1 lit. b) rozporządzenia 883/2004 – miało czynić Polskę państwem „pierwotnie właściwym” do wypłaty świadczeń. W praktyce jednak żona wniosku o świadczenia nie złożyła, a żadne pieniądze z polskiego systemu nie zostały wypłacone. Mimo to niemiecka instytucja postanowiła obniżyć wypłaty Kindergeld z mocą wsteczną oraz zażądać zwrotu ponad 1 600 EUR od beneficjenta.
Więcej o niemieckich świadczeniach rodzinnych znajdziesz w artykule: Komu przysługuje niemieckie świadczenie rodzinne Kindergeld?.
Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE: Jednoznaczna ochrona świadczeniobiorcy
Trybunał Sprawiedliwości UE nie miał wątpliwości, iż art. 68 rozporządzenia 883/2004 nie uprawnia instytucji państwa podporządkowanego do żądania zwrotu świadczeń od obywatela w sytuacji, gdy państwo „pierwotnie właściwe” (tu: Polska) nie wypłaciło żadnych świadczeń. Jeśli więc beneficjent otrzymał środki z państwa, którego ustawodawstwo nie ma pierwszeństwa, i nie doszło do wypłaty świadczeń rodzinnych z państwa pierwszego wyboru, nie może on być zobowiązany do zwrotu środków. To kluczowa zasada dla ochrony świadczeniobiorcy w systemie koordynacji zabezpieczenia społecznego.
TSUE podkreślił, że system koordynacji świadczeń rodzinnych w UE ma na celu nie tylko zapobieganie nadmiernemu kumulowaniu świadczeń (tzw. antykumulacja), ale również ochronę praw osób migrujących, uproszczenie procedur i uniknięcie sytuacji, w której obywatel jest karany za błędy lub opóźnienia po stronie administracji. Nawet jeśli instytucja „drugorzędna” (jak Familienkasse) uzna, że świadczenia powinny były być wypłacone przez inną instytucję, nie może po prostu żądać od beneficjenta zwrotu wypłat – może natomiast dochodzić zwrotu między instytucjami, jeśli rzeczywiście doszło do nadpłaty.
Dowiedz się więcej o koordynacji świadczeń: Świadczenie pielęgnacyjne i Kindergeld a koordynacja w ramach UE.
Fikcja proceduralna i obowiązek lojalnej współpracy instytucji
Trybunał bardzo mocno zaakcentował, że zgodnie z art. 68 ust. 3 i art. 81 rozporządzenia 883/2004, wniosek złożony w jednym państwie członkowskim uznaje się za złożony również w państwie właściwym. Oznacza to, że Familienkasse powinna była przekazać wniosek do polskiej instytucji, a Polska – jako państwo mające pierwszeństwo – miała obowiązek rozpatrzenia tego wniosku, nawet jeśli formalnie nie został on złożony bezpośrednio przez zainteresowaną osobę.
To podejście eliminuje pułapki proceduralne, które mogłyby prowadzić do utraty praw przez obywateli migrujących zarobkowo. TSUE przypomina, że administracje krajowe zobowiązane są do lojalnej współpracy w ramach systemu koordynacji świadczeń. Brak odpowiedzi ze strony instytucji pierwszorzędnej (np. polskiej) nie zwalnia drugiej instytucji z obowiązku wypłaty świadczeń – a tym bardziej nie usprawiedliwia żądania ich zwrotu od obywatela. Warto wspomnieć o systemie EESSI: Elektroniczny System Wymiany Informacji, który ma usprawnić tę współpracę.
Obowiązek informacyjny świadczeniobiorcy: Granice odpowiedzialności
Trybunał odniósł się również do podnoszonego przez niemiecki sąd argumentu, że beneficjent nie poinformował właściwie o sytuacji zawodowej swojej żony. Nawet jeśli takie niedopatrzenie rzeczywiście miało miejsce, sankcje – jak zaznaczył TSUE – muszą być stosowane na gruncie prawa krajowego, zgodnie z zasadami równoważności i skuteczności. Nie mogą natomiast skutkować automatycznym odzyskaniem świadczeń rodzinnych na podstawie unijnego art. 68.
W praktyce oznacza to, że ewentualna odpowiedzialność beneficjenta za brak informacji powinna być rozstrzygana w drodze odrębnego postępowania krajowego, np. o zwrot świadczenia nienależnego – ale z zachowaniem pełni gwarancji procesowych, a nie z automatu.
Znaczenie wyroku TSUE (C-36/23): Ugruntowanie ochrony wrażliwych grup
Wyrok w sprawie C-36/23 jest kolejnym kamieniem milowym w zakresie ochrony socjalnej rodzin migrujących pracowników UE. TSUE potwierdził, że:
- Prawo unijne nie może prowadzić do obniżenia ochrony socjalnej, zwłaszcza w sytuacjach, gdy tylko jedno państwo wypłaca świadczenia.
- Beneficjenci nie mogą ponosić negatywnych skutków braku koordynacji między instytucjami państwowymi.
- Obowiązki proceduralne spoczywają przede wszystkim na administracji, nie na obywatelu.
Dla praktyki kancelarii prawnych zajmujących się prawem socjalnym UE oraz dla samych migrantów – to ważny sygnał, że warto dochodzić swoich praw i że instytucje państw członkowskich muszą działać w sposób skoordynowany, proporcjonalny i zgodny z zasadą lojalności.
Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 25 kwietnia 2024 r. wyznaczył wyraźne granice odpowiedzialności instytucji oraz potwierdził prymat ochrony interesu beneficjenta. W czasach, gdy migracja zarobkowa w UE nie słabnie, orzeczenie to stanowi istotny wkład w zapewnienie skutecznego i sprawiedliwego systemu zabezpieczenia społecznego – niezależnie od tego, po której stronie granicy mieszkają członkowie rodziny.
Jeśli Twoja sprawa dotyczy podobnych okoliczności lub potrzebujesz porady w zakresie niemieckich czy unijnych świadczeń socjalnych, takich jak Kindergeld, czy też innych świadczeń transgranicznych, np. niemiecka renta wdowia w Polsce – zapraszamy do kontaktu. Chętnie odpowiemy na Twoje pytania.
Chcesz wiedzieć więcej o Kindergeld?
Przeczytaj nasz artykuł: Kindergeld: Co musisz wiedzieć, gdy pracujesz w Niemczech, a Twoje dziecko mieszka w Polsce?
👉 Skontaktuj się z nami!
E-mail: sekretariat@bktkancelaria.pl
Tel: +48 606 608 089
Kontakt: https://bktkancelaria.pl/kontakt/
